A+ A A-

Od bratniej pomocy po dzień dzisiejszy

Traktat pokojowy, podpisany w Neuilly-sur-Seine pod Paryżem w dniu 27.11.1919 r., zabraniał Bułgarom posiadana okrętów podwodnych. Traktat z dnia 10 lutego 1947 r. podpisany w Paryżu – dodatkowo zabraniał posiadania im innych typów jednostek z uzbrojeniem torpedowym.

Jednak na podstawie umowy radziecko-bułgarskiej o pomocy wojskowej, będącej w praktyce podporządkowaniem sił zbrojnych Bułgarii planom strategów moskiewskich z dnia 18 marca 1948 r., postanowiono utworzyć dwa zakazane w artykule 13 traktatu pokojowego z 1947 r. dywizjony: kutrów torpedowych i okrętów podwodnych. Dywizjon kutrów torpedowych został przyjęty oficjalnie na stan floty bułgarskiej już w czerwcu 1950 r., natomiast istnienie dywizjonu okrętów podwodnych było ukrywane aż do sierpnia 1954 r.

Tak więc okrętami podwodnymi które rozpoczęły służbę w powojennej flocie Bułgarii zostały trzy radzieckie okręty podwodne typu „M” serii 96. Ukończono je w czasie wojny. Miały one również za sobą służbę bojową w WMF ZSRR podczas jej trwania.

Jedyna znana fotografia bułgarskich okrętów podwodnych typu „M”, wykonana w warneńskiej bazie morskiej. / Zdjęcie: zbiory Ilija Todorow

Bułgaria w okresie międzywojennym nie posiadała żadnego okrętu podwodnego, brakowało specjalistycznej kadry do planowanego obsadzenia tych okrętów. Musiano od podstaw przeszkolić ich załogi oraz dowództwo dywizjonu. Przez dwa tygodnie kwietnia 1948 r. kompletowano załogi, które zostały skoszarowane i odizolowane w kurorcie Św. Konstanty koło Warny. Zabroniono im wszelkich kontaktów i korespondencji. Od kandydatów wymagano odpowiedniego pochodzenia klasowego i przynależności partyjnej. Załogi zostały skompletowane z marynarzy roczników 1930, 1931, 1932, o wykształceniu minimum średnim. Pierwszym dowódcą dywizjonu został kpt. lejt. Wiaczesław Błagojew Karagulew z zawodu stolarz, który w okresie wojny był marynarzem. Na dowódców poszczególnych załóg wyznaczono kadrowych oficerów byłej marynarki. Byli nimi: st. lejt. Minko Staecki, st. lejt. Raszko Ljutow, st. lejt. Iwan Bodew którzy pełnili te funkcje do 1953 r. Po dwutygodniowym okresie przygotowawczym 120 oficerów, podoficerów i marynarzy grupy B (grupa A – dywizjon kutrów torpedowych) zostało przetransportowanych do Odessy 13.04.1948 r. statkiem towarowym Belorossija wiozącym korek z Indii. Tu oddali ubrania cywilne i zostali umundurowani w radzieckie mundury, których używali przez cały czas pobytu w Odessie udając załogi rosyjskie. Następnie w Centrum Edukacji rozpoczęli naukę języka rosyjskiego, który okazał się być trudnym mimo podobieństwa do języka bułgarskiego. Po roku nauki języka zostali zakwaterowani na pokładzie bazy pływającej Oczakow, gdzie w zaimprowizowanych salach wykładowych prowadzone były zajęcia teoretyczne. Do praktycznego szkolenia załóg przeznaczono okręty podwodne: M-202M-203 i M-204, które to po jego zakończeniu planowano odsprzedać Bułgarom. Szkolenie trwało nieprzerwanie przez cały 1949 rok, po czym część kursantów odesłano na „urlopy do domu”. Między innymi został odesłany pierwszy dowódca dywizjonu z powodu niekompetencji. Nie obeszło się znów bez tak popularnych w tamtych czasach czystek wśród kursantów. Brak zaufania do przedwojennych marynarzy spowodował, że na dalsze szkolenia pojechały pociągiem nowe uzupełnienia załóg. Załogi zostały ponownie skompletowane w 1950 r., a drugim dowódcą dywizjonu został kap. II rangi Nedjlko Trifanow Milyszew, były partyzant oddziału Wasil Lewski. Również on zakończył karierę podwodniaka awansując w 1953 r. na dowódcę Bazy w Burgas. Kolejnym dowódcą dywizjonu został dotychczasowy szef sztabu, kap. II rangi Matej Iwanow Matej. Zorganizował on bazę okrętów podwodnych na Jeziorze Warneńskim i przyprowadził dywizjon do kraju. Wszystkie zawirowania personalne miały wpływ na czas przygotowania bułgarskich załóg. Jeśli przyjąć za jego początek połowę maja 1948 r. a zakończenie połowę sierpnia 1954 r., to czas wyszkolenia załóg dywizjonu wyniósł 6 lat i 3 miesiące!

Zajęcia prowadzili specjaliści radzieccy według swoich programów szkoleniowych tak jak poprzednio w Odessie. Oczywiście w ramach zajęć teoretycznych nie zapomniano o tak ważnej wiedzy dla każdego podwodniaka jak historia WKPB i nauki społeczno polityczne. Dla poszczególnych specjalności szkolenia praktyczne rozpoczęto w styczniu 1951 r. Załogi okrętów podzielono na grupy. Okręty z kursantami przebywały na morskich poligonach wokół półwyspu krymskiego ćwicząc między innymi strzelanie torpedowe i artyleryjskie. Kursy te trwały od 15 do 45 dni w zależności od specjalności. Kursanci dublowali załogi radzieckie podczas rejsów szkoleniowych na i pod wodą. Na początku lata 1953 r., Rosjanie uznali że załogi opanowały programy i pozwalali na samodzielne wykonywanie zadań. Również kadra oficerska coraz częściej dopuszczana była do podejmowania samodzielnych decyzji. Przez cały czas istnienie dywizjonu było utrzymywane w największej tajemnicy. Szkolone załogi nie miały urlopu w Bułgarii przez 3 lata, obowiązywał również zakaz korespondencji, a wszystkie podróże do Odessy w celu uzupełnienia załóg odbywały się koleją, oczywiście w cywilu. Po rozwiązaniu radziecko-bułgarskiego dowództwa okręty przeszły z Odessy do Warny. Tu na zmianę załogi otrzymały urlopy i po trzymiesięcznym pobycie w Warnie okręty powróciły do Odessy. 

Dane techniczno – taktyczne okrętów podwodnych typu „M”
Wyporność: nawodna – 283 t
podwodna – 353 t
Wymiary: długość – 49,5 m
szerokość – 2,6 m
wysokość – 4,4 m
Osiągi: prędkość nawodna – 15,7 w
prędkość podwodna – 7,8 w
Głębokość zanurzenia: maksymalna – 70 m
operacyjna – 60 m
Zapasy: Paliwa – 24 t
Załoga: 31 osób
Siłownia
Napęd główny:
2 silniki wysokoprężne 11-D o mocy 882 kW każdy,
2 silnik elektryczny PG-17 o mocy 321 kW; napędzające
1 śruba napędowa
– dwie pary (dziobowe i rufowe) stery głębokości
– ster kierunku.
Akumulatory: bateria MS składała się z dwu grup po 60 elementów
w każdej, położonych w drugim i czwartym przedziale
Uzbrojenie
Artyleryjskie:
Torpedowo minowe 
i przeciwpodwodne:

półautomatyczne działko – 45 mm,
4 wyrzutnie torped typu HTA kalibru 533 mm, 4 torpedy

Ostra zima 1953/54 w praktyce przerywa cykl szkoleniowy w Odessie z powodu nie przygotowania bazy do działania w tak ekstremalnych warunkach. Część załóg kontynuowała szkolenie w bazach Sewastopolu i Leningradu, a inni walczyli z lodem, krusząc go, by nie zmiażdżył kadłubów okrętów. Sprawdzianem przygotowania załóg bułgarskich było wykonanie zadań KPŁ-1, oraz KPŁ-2. Przeprowadzono również kontrolne zanurzenia. Kolejnym sprawdzianem były ćwiczenia całego dywizjonu z okrętami Floty Czarnomorskiej na poligonie w rejonie półwyspu Tiendrowskatowskiego.

Dywizjon przygotowywał się do przebazowania na stałe do Warny. Kapitanowi III rangi Markiełowi udało się wywalczyć wymianę baterii akumulatorów na okręcie M-203. Opóźnienie dostawy baterii akumulatorów oraz naprawy na pozostałych dwu okrętach spowodowały, że dopiero 16 sierpnia okręty podwodne i okręt pomocniczy Mius opuściły Odessę.

Oficjalnie okręty przeszły na stan Bułgarskiej Floty w dniu 18.08.1954 r. Nie otrzymały one imion własnych a tylko numery taktyczne.

Został z nich oficjalnie utworzony 8 Dywizjon Okrętów Podwodnych z bazą na Jeziorze Warneńskim.

Zimę 1954/55 okręty spędziły na Jeziorze Warneńskim, a po jej ustąpieniu przystąpiły do ćwiczeń na poligonie w zatoce Neseberskiej. Latem 1956 r. okręty odbyły wspólne ćwiczenia ze ścigaczami ZOP, odbyły rejsy do Odessy i Sewastopola z wizytami przyjaźni.

Jesienią 1956 r. zostaje skierowanych, do Wojenno-Morskiej Akademii w Leningradzie na wyższe specjalistyczne kursy oficerskie, 5 oficerów dywizjonu. Ukończyli je w 1959 r., Ilija Mazniew, Gucan Gucanow, Wasił Łazarow, Rumien Popów i Konko Balinow.

Okręty intensywnie wykorzystywano w latach 1954-1958. Pełniły one dyżury bojowe, oraz brały czynny udział w szkoleniu nowych kadr i ćwiczeniach floty. Służba ta była monotonna a jedynym odnotowanym w 1957 r. na okręcie nr 42 jej „urozmaiceniem” było zatrucie pokarmowe załogi suchym prowiantem. Okręt ćwiczył strzelania torped oraz wysadzania dywersantów na brzeg w celu zniszczenia mostu w rejonie poligonu w zatoce Nessebrrskiej. Około północy koniecznym stało się wynurzenie okrętu w pobliżu brzegu i zamienienie jego pokładu w toaletę. Sytuacja musiała być na tyle poważna, że interweniował lekarz naczelny floty Iwanow.

Latem 1958 r. okręty nr 41 i 42 przeszły do Sewastopola gdzie po czterech latach oficjalnej służby obydwa zostały zwrócone Flocie Czarnomorskiej ZSRR. Rosjanie wycofali je ze stanu  w 1959 r. i złomowali. Trzeci okręt nr 43 pozostaje w Bułgarii. Tu również zostaje spisany ze stanu floty w 1959 r. Jego załoga została wykorzystana do uzupełnienia stanu osobowego dywizjonu.

Dane techniczno – taktyczne projektu 613 (kod NATO „Whiskey”)
Wyporność: nawodna – 1045 t
podowdna – 1333 t
Wymiary: długość – 75,94
szerokość – 5,80 m
wysokość – 6,31 m
Osiągi: prędkość nawodna – 18,44 w.
podwodna – 9,96 w.
Głębokość zanurzenia: maksymalna – 200 m
operacyjna – 100 m
peryskopowa – 9 m
Załoga: 61 osób (oficerowie: 9; podoficerów zawodowych: 19; podoficerów sł. czynnej i marynarzy: 18)
Siłownia
Napęd główny:
2 spalinowe dwusuwowe nienawrotne silniki wysokoprężne 37D o mocy1472 kW (2000 KM) każdy, przy 500obr/min zasilane paliwem 1DS
2 główne silnik elektryczny PG-101 o mocy 994 kW w ciągu 1 godz. przy 420 obr/min zasilane napięciem stałym 170 do 200V; 2 silniki elektryczne ekonomicznego ruchu typu PG-103 o mocy 36,81kW, praca długotrwała przy 420obr/mini zasilaniu napięciem stałym 215V.
– bateria akumulatorów typu 40SU ( 2 grupa po 112 ogniw każda) o łącznej pojemności 12 500Ah.
2 śruby napędowe czteroskrzydłowe (od 1962 r,. wcześniej sześcioskrzydłowe do 1957r. wymienione na 3-skrzydłowe);
– dwie pary (dziobowe i rufowe) stery głębokości
– ster kierunku
Uzbrojenie
Torpedowe:
6 wyrzutni torped WT kalibru 533,4 mm (4 dziobowe; +2 rufowe) torpedy w ilości 6 + 6 sztuk, lub: 2 torpedy + 20 min ADM 1000; system kierowania strzelaniem torped z kiosku, centrali i przedział. I i VII – PUTS-Ł4-2 i TRJUM 613; oraz w przedziale I RUZ 4

Powstał projekt by pozyskać go z przeznaczeniem na eksponat do wystawy plenerowej w Muzeum Wojennomorskich Sił w Warnie. Niestety Szef Sztabu Floty kpt. I rangi Nikolaj Bojadzeniew wstrzymał realizację projektu, motywując iż udostępnienie do zwiedzania okrętu „byłoby ujawnieniem tajemnicy i złą praktyką”. Ostatecznie okręt zostaje złomowany w 1960 r. w Bułgarii, a do Muzeum trafiają: peryskop oraz jeden aparat torpedowy. Obecnie w zbiorach tego Muzeum jedyną pamiątką po okręcie nr 43 jest peryskop. 

Niewątpliwie mimo wszystkich swych wad, nienajlepszego stanu technicznego, problemów czystek czasów stalinowskich, okręty typu M zasłużyły się marynarce bułgarskiej. Można śmiało stwierdzić używając frazeologii tamtych lat, że był „kuźnią podwodniackich kadr socjalistycznej ojczyzny”.

Okrętami podwodnymi projektu 613 przyjętymi w Odessie przez załogi okrętów nr 41 i 42 typu „M” projektu 98 w lecie 1958 r., były dawne radzieckie S-244 i S-245.

Po 4-5 tygodniowym zapoznaniu załóg z nowymi okrętami przeszły one do Warny, gdzie nastąpiło uroczyste wcielenie ich na stan 8 Dywizjonu Okrętów Podwodnych w dniu 12.09.1958 r. Otrzymały one numery burtowe i imiona własne, i tak: nr 41 nazwano Sława a nr 42 nazwano Pobieda. Załogi uzupełnione zostały przez marynarzy z okrętu nr 43 po jego wycofaniu ze stanu floty. Pierwszym dowódcą okrętu Sława został kapitan lejtnant Todor Christow Georgiew a dowódcą Pobiedy kpt. lejt. Iwan Dimow Fidanczew, późniejszy admirał.

Zimę 1958/59 przeznaczono na szkolenie i zgrywanie załóg, które osiągnęły pełną gotowość bojową po intensywnych szkoleniach w ciągu dwóch lat. Po tym okresie od 1960 r. do 1972 r., okręty spędzały w rejsach szkoleniowych od 90 do 120 dni.

Pobieda w czasie jedenej z parad morskich.
/ Zdjęcie: „Woennomorskite Sili na Byłgarija 1879-2006”

Pod koniec 1969 r. oba okręty były przebazowane na dwa miesiące do Sewastopola, gdzie uczestniczą w szkoleniu 153 dywizjonu Okrętów Podwodnych Floty Czarnomorskiej. Pełniły również dyżury bojowe głównie w rejonie Bosforu, w ramach działań na rzecz Układu Warszawskiego, odbywając je zgodnie z harmonogramem. Czas takiego rejsu, głównie w zanurzeniu, trwał od 15 do 20 dób.

Ze służby wycofano je w 1972 r. zastępując okrętami projektu 633.

Okręty podwodne projektu 633 zostały przyjęte na stan w rok po wycofaniu okrętów projektu 613. Wcielono je do 8 Dywizjonu Okrętów Podwodnych w Warnie. Otrzymały one oprócz numerów taktycznych imiona własne. I tak nr 81Leninski Komsomołnr 82Dimitrowski Komsomoł. Nazwy te zostały zmienione w połowie lat osiemdziesiątych XX w. na: nr 81 Pobieda i nr 82Wiktoria.

Kolejny okręt tego typu trafił w 1984 r. i otrzymał numer taktyczny 93 oraz imię własne Nadjeżda. Ostatni okręt tego typu rozpoczął służbę w 1986 r. i otrzymał numer taktyczny 94 oraz imię własne Sława.

Jako pierwsza ze stanu floty została skreślona Wiktoria w 1990 r. a Nadjeżdę odstawiono do rezerwy. Zacumowano ją w porcie warneńskim przy nabrzeżu okrętów podwodnych w roli stacjonarnego poligonu, oraz magazyn części zamiennych. Pobieda została skreślona ze stanu Floty w 1992 r. i sprzedana na złom.

Tym razem Sława w czasie parady morskiej. / Zdjęcie: zbiory Ilija Todorow

Podobnie jak okręty projektu 613 w latach 1973-1990, okręty spędzały w rejsach szkoleniowych od 90 do 120 dni. Pełniły dyżury bojowe trwające od 15 do 20 dób do 1990 r., kiedy to ich zaprzestano w związku ze zmianami politycznymi zachodzącymi w Europie.

Okręty co roku były dokowane w Warnie, a remonty będące poza możliwościami Bułgarów przeprowadzano w Sewastopolu. Po przystąpieniu Bułgarii do NATO wykonywane są własnymi siłami.

Na Sławie podczas remontu wykonanego w 1998 r., wymieniono baterie akumulatorowe typu 46 SU na akumulatory Varty (2 baterie po 112 ogniw). Po tym remoncie, w latach dziewięćdziesiątych, bierze ona czynny udział w manewrach organizowanych w kraju i za granicą. Przykładem mogą być taktyczne ćwiczenia 1 dywizjonu okrętów przeciwpodwodnych (patrolowych) w składzie Smeli i Bodri z grudnia 2006 r. w których to Sława bierze udział jako okręt podwodny nieprzyjaciela, oraz wykonuje z sukcesem atak torpedami ćwiczebnymi na fregatę Smeli. Podczas ćwiczeń Sławą dowodzi szef sztabu 8 dywizjonu Okrętów Podwodnych, kapitan II rangi Kamen Kukurow.

Od 2000 r. wykorzystywana jest jako okręt szkolny do czasu przejęcia nowego okrętu podwodnego. Obecnie, tj. w 2009 r. sprawność baterii akumulatorów Sławy oceniana jest na 70% i w aktualnych „Programach modernizacji Floty” ma pozostać w służbie do 2015 r. W dniu 27 czerwca 2008 r. Nadjeżdę spisano ze stanu Floty.

W związku ze spisaniem ze stanu floty Nadjeżdy, pojawił się pomysł by okręt przeznaczyć na obiekt muzealny i ustawić go w warneńskim Parku Przymorskim koło Muzeum Marynarki Wojennej. Projekt uzyskał poparcie burmistrza Kirila Jordanowa oraz przewodniczącego rady miejskiej Borislawa Gutsanowa. Ostateczna decyzja należała jednak do Ministerstwa Obrony w Sofii.

Kolejnym typem bułgarskich okrętów podwodnych były jednostki
typu Romeo (proj. 633). Na fotografii pierwszy z nich, brak numeru
taktycznego (ingerencja cenzury?). / Zdjęcie: zbiory Ilija Todorow

Jak podała prasa w dniu 05.01.2009 r. dowódca wojennomorskiej Bazy Warna admirał Rumen Nikolow oświadczył, że zapadła już decyzja i okręt zostanie przekazany gminie Warna na cel muzealnej ekspozycji.

Zamykając temat radzieckich okrętów w Bułgarii należy również wspomnieć o dziwnym remoncie rosyjskiego okrętu podwodnego projektu 641 wykonanym przez stocznię Fłocki Arsenał w Warnie. Po remoncie okręt powrócił do Rosji, a w latach 1994-1995 został sprzedany do Aliaga w Turcji. 

 * * *

Sytuacja Floty Bułgarskiej jest podobna do naszej marynarki. Obydwie floty działają na morzach zamkniętych. Podobnie większość jednostek pochodzi z dostaw radzieckich i powoli się wykrusza, a zastępowane są one starymi, wycofywanymi ze stanu nowych sojuszników, o problematycznej wartości. Najwyższa pora by decydenci czuli i zrozumieli morskie potrzeby swoich krajów.

Dane techniczno – taktyczne okrętów podwodnych projektu 633 (kod NATO „Romeo”)
Wyporność: nawodna – 1330 t
podwodna – 1730 t
Wymiary: długość – 76,60 m
szerokość – 6,70 m
wysokość – 12,85 m
Osiągi: prędkość nawodna – 15,5 w.
podwodna – 13,0 w.
Zapasy:
Paliwa:
Oleju:
Wody pitnej:
do mycia
technicznej
destylowanej
Prowiantu:
Sprężonego powietrza

pełny 240 t;
17 t
19,2 t
5,8 t
2,4 t
2,0 t
6,2 t
15,5m³ o ciśnieniu 200 kg/m²
Głębokość
zanurzenia:
maksymalna – 300 m
operacyjna – 270 m
Załoga: 52 osób w tym:
Oficerowie: 9 Podoficerów zawodowych: Podoficerów sł. czynnej i marynarzy: 55 miejsc do spania
Siłownia
Napęd główny:
Spalinowo-elektryczny na dwie śruby;
– dwa silniki diesla typu 37D o mocy 2000 KM każdy;
– dwa silniki elektryczne typu PG-101 o mocy 1500 KM każdy pływania podwodnego;
– dwa silniki elektryczne typu PG-103 o mocy 50 KM każdy pływania podwodnego szybkością ekonomiczną
Akumulatory: Bateria akumulatorów typu 46SU składająca się z 224 ogniw w dwu równoległych rzędach.
Uzbrojenie
Torpedowo minowe:
8 x wyrzutnie torped (6 dziobowych + 2 rufowe) typu kalibru 533 mm Ilość torped 8 szt. w wyrzutniach + 6 szt. w przedziale dziobowym Zamiennie: 28 typu MDT w aparatach torpedowych 16 i 12 w stelażach w przedziale dziobowym
Złomowanie w tureckiej stoczni złomowej Aliaga jednego z okrętów typu Romeo, 11czerwca 1997 roku. Na kiosku namalowana odręcznie liczba 82, lecz obok przebija stary numer 83. / Zdjęcie: Hartmut Ehlers

Opracowano na podstawie:

1. Marina Krestewa, Atanas Panajotow, Wojennomorski Sił na Bałgarija, Warna 2006 r.
2. Czoni Czonew, Wojennomorski Flot na Bałgarii, Sofia 2005.
3. Ilija Todorow Bałgaskite, Woenni Korabi 1879-2002, Sofia 2003.
4. Jan Gozdawa-Gołębiowski, Tadeusz Wywerka-Perkurat, Pierwsza Wojna Światowa na morzu, Wydawnictwo Morskie Gdańsk 1973.
5. http://www.submariners.m-sat.bg
6. http://vimpel.boinaslava.net/
7. http://www.airgroup2000.com/index.php
8. http://en.wikipedia.org/wiki/SM_UB-45
9. http://www.airgroup2000.com/forum/viewtopic.php?t=35137
10. http://uboat.net/wwi/
11. http://navyworld.narod.ru/ub1.htm

Dodaj komentarz


Kod antyspamowy


Odśwież