A+ A A-
  • Kategoria: II WŚ
  • Odsłony: 13584

Strategiczne położenie ujścia Świny do morza zauważono już we wczesnym średniowieczu. Niewielkie fortyfikacje obronne wznosili tutaj Słowianie, później Szwedzi i Prusacy. Od 1747 r. Świnoujście zaczęło funkcjonować jako port morski. W 1918 r. rozpoczęto zakrojone na szeroką skalę prace budowlane obejmujące zabezpieczenie portu kamiennymi falochronami oraz umocnienie nabrzeży kanału portowego. Blokada portu, przeprowadzona w 1848 r. przez flotę duńską, przełamana zwycięską bitwą morską przez flotę Królestwa Prus koło półwyspu Jasmund na Rugii, stała się faktycznie momentem początkowym w przekształceniu portu w twierdzę i bazę marynarki.

Artykuł zamieszczony dzięki uprzejmości czasopisma Okręty Wojenne

Pruska flota wojenna na stałe zaczęła stacjonować w świnoujskim porcie od 1863 roku. W latach 1848-1881 rozpoczęto trwającą etapami budowę fortyfikacji, chroniących port i cumujące w nim okręty. Do wybuchu I w.ś. port świnoujski urósł do rangi jednej z największych baz marynarki wojennej na Bałtyku oraz sporego garnizonu lądowego. W tutejszych basenach cumowały największe jednostki pływające ówczesnej floty Morza Bałtyckiego, dowodzone przez wielkiego admirała Henryka Pruskiego oraz okręty zespołu bojowego kontradm. Behringa. Forty i obiekty garnizonu obsadzone zostały lądowymi oddziałami marynarzy i jednostkami artylerii lądowej. Pierwszy raz pojawiły się wówczas w obrębie twierdzy ufortyfikowane baterie ciężkiej artylerii nadbrzeżnej oraz stanowiska ogniowe artylerii przeciwlotniczej.

Krążownik lekki Königsberg w bazie Świnoujście. / Zdjęcie: zbiory Jarosław Malinowski

Przegrana wojna spowodowała chwilowy upadek znaczenia twierdzy. Szczątkowa Reichsmarine i nieliczne oddziały lądowe Reichswehry, pozbawione dodatkowo na mocy Traktatu Wersalskiego ciężkiej artylerii, egzystowały w Świnoujściu zaledwie od początku lat trzydziestych. Koniunktura na zbrojenia i odbudowa potęgi militarnej nastąpiła dopiero po przejściu władzy w Niemczech przez Hitlera. Utworzona w 1935 r. Kriegsmarine rozbudowała twierdzę do rozmiarów największego portu wojennego na Bałtyku oraz ogromnego arsenału i bazy technicznej marynarki.

Podczas II wojny Światowej baza Krigsmarine w Swinemünde pełniła rolę bardzo ważnego ogniwa w systemie bałtyckich garnizonów marynarki. Zabezpieczała bowiem działalność niemieckiej floty oraz stanowiła istotne zaplecze szkoleniowe, naukowo-badawcze i stoczniowe.

Dowództwa

W kwietniu 1921 r. powstał urząd Komendanta Świnoujścia (Kommandant von Swinemunde), od 1934 istniejący pod nazwa Komendanta Umocnień Pomorza (Kommandant der Befestigungen der Pommerschen Kuste) i od sierpnia 1939 r. jako Dowództwo Obszaru Nadmorskiego Pomorze (Kustenbefehlshaber Pommern). Jednostki te były podporządkowane Wyższemu Dowództwu Marynarki Wschód (Marine-Oberkommando Ost).

Kustenbefehlshaber Pommern:

  • Kapitan zur See Thiele 03.1939-10.1939
  • Konteradmiral Schenk 01.1940-03.1940
  • Konteradmiral Krafft 03.1940-06.1940
  • Konteradmiral v. Bredow 06.1940-03.1943
  • Konteradmiral Mahrholz 04.1940-05.1941
  • Konteradmiral Lietzmann 03.1943-09.1943

Sztab Dowodcy Obszaru korzystał m.in. z hotelu "Zum Wallfisch" (obecny "Energetyk"), z obiektu sztabowego na obecnym Wybrzeżu Władys?awa IV oraz obiektu sztabowego koło Ahlbeck (Niemcy). We wrześniu 1943 r. Kustenbefehlshaber Pommern zostało wcielone w kompetencje Dowództwa Zachodniego i Wschodniego Bałtyku (Kustenbefehlshaber der Westlichen und Ostlichen Ostsee).

Dowództwo obrony przeciwlotniczej bazy (Flugabwehrkommando) znajdowało się w XIX-wiecznym Forcie Engelsburg (koło Basenu Północnego) skąd koordynowano pracę stacji radiolokacyjnych i baterii przeciwlotniczych.

Główne bazy Kriegsmarine

W obrębie ujścia Świny (Swine) i Kanału Piastowskiego (Kaiserfahrt), Krigsmarine zbudowała kilka baz przeznaczonych dla rożnych formacji morskich. Osobno stacjonowały szkolne flotylle, flotylle bojowe oraz poszczególne rodzaje sił morskich.

Baza niszczycieli i torpedowców

Została zlokalizowana na wschodnim brzegu Świny, niedaleko jej ujścia do Zatoki. W kierunku północnym granica bazy był basen Osternothafen (obecny Basen Trymerski). Załogi okrętów mieszkały w koszarach Ostbaracke. Baza posiadała własne magazyny paliwowe i magazynowe. Przed wojną znajdował się tutaj sztab dowódcy sił torpedowych (Fuhrer der Torpedoboote), wraz z okrętami 1, 3 i 5 dywizjonu niszczycieli (Zerstörerdivision), 5 Torpedobootsdivision i tendrem Jagd. W czasie wojny nabrzeża były w dalszym ciągu wykorzystywane przez jednostki torpedowe oraz trałowce i inne okręty Kriegsmarine. Personel wchodził w skład oddziału Zerstorer und Torpedostammabteilung (od 1 stycznia 1944). W pobliskim Basenie Trymerskim cumowały małe kutry wyposażone w tzw. fumatory służące do zadymiania portu w czasie nalotu.

Siedziba Dowództwa w hotelu "Zum Wallfisch", widoczny dobudowany punkt
obserwacyjny na jego dachu. / Zdjęcie: zbiory Przemysław Federowicz

Nabrzeża płw. Kosa I płw. Zieliny

Wygląd dzisiejszych półwyspów Kosa i Zieliny przez ostatnie 100 lat ulegał ciągłym przeobrażeniom. Na początku XX wieku istniały tutaj dwie wyspy Grüne Flache i Eichstaden. Znajdowały się na nich liczne przystanie, jachtkluby, zakłady szkutnicze itp. Na zewnętrznej stronie wyspy Eichstaden zbudowano 10 pomostów, do których już od początku wieku cumowały duże okręty. W latach trzydziestych w rejonie dzisiejszego basenu południowego powstała duża baza cywilnych wodnosamolotów wraz z hangarem lotniczym i obiektami pomocniczymi. Pod koniec lat trzydziestych w skutek fortyfikowania Festung Swinemünde tereny wysp zostały przejęte przez marynarkę wojenna. Zostało wybudowane połączenie obu wysp z wyspą Uznam. Na półwyspach wybudowano liczne obiekty bazy morskiej, takie jak koszary, węzły łączności, schrony, torowiska itd. Od 1944 (?) roku przy nabrzeżu Eichstaden cumował hulk mieszkalny, dla kadetów marynarki Cordillera zatopiony podczas nalotu 12 marca 1945 roku.

Budowę obiektów dla szkolnej flotylli kutrów torpedowych rozpoczęto na przełomie 1940/41 r. Znajdowały się one na Półwyspie Eichstaden przy basenie południowym, gdzie cumowały kutry torpedowe. W bazie stacjonowały (cumowały po zewnętrznej stronie płw. Eichstaden) m.in. okręty bazy Tsingtau, Tanga, Carl Peters, Adolf Luderitz, Hermann von Wissmann, oraz jednostki mieszkalne Estonia i Sofia1. Baza funkcjonowała do 1944 r., kiedy to przeniesiono ja na wyspę Karsibor (Kaseburg).

1 stycznia 1936 r. rozpoczęto budowę bazy wodnosamolotow2 w oparciu o Basen Południowy i obiekty cywilnej Lufthansy. Głównym jej obiektem był duży hangar wodnosamolotów, który można podziwiać do dziś. Znajdował się tutaj Centrala Morskiego Ratownictwa (Seenotzentrale Ost) stworzona wraz z innymi centralami 30 sierpnia 1939 r. Podporządkowane jej były oddziały w Holtenau, Bug (Rugia), Nest (UnieEcie nad jeziorem Jamno) i Pillau (Piława). Pod koniec wojny stacjonowały tutaj jednostki lotnicze i morskie Seenotflottille 81 porucznika von Aswegena.

Baza Kaseburg

Baza U-bootów i promów AFP powstała w miejscu starej przystani promowej Uznam-Karsibor istniejącej tutaj od 1881 roku. Po przejęciu terenów przystani w 1942 r. marynarka gruntownie przebudowała je sytuując wejście do basenu od strony Starej Świny. Od tamtej pory przystań spełniała rolę bazy dla okrętów szkolnych i pomocniczych. Cumowały tutaj m.in. U-booty z 4 szkolnej flotylli ze Szczecina, kutry KFK z KFK-Schulflottille oraz szkolne S-booty. W 1945 roku stacjonowały tutaj promy artyleryjskie AFP z 8 flotylli.

W 1944 ukończono na wyspie Karsibor kompleks koszarowy dla kadetów marynarki (Schnellboot-Lehr-Division). Szkolili się praktycznie na kutrach torpedowych oraz kutrach KFK. Baza korzystała z nabrzeży basenu bazy U-bootów, a także ze specjalnie wybudowanych dla niej drewnianych pomostów na Starej Świnie.

Okręty podwodne flotylli "Weddigen" wraz z okrętem-bazą Saar i lekkim krążownikiem Nürnberg
przy obecnym Wybrzeżu Władysława IV w Świnoujściu. / Zdjęcie: zbiory Przemysław Federowicz

Pomocnicze kotwicowiska

Częste naloty zarówno aliantów zachodnich jak i lotnictwa radzieckiego zmusiły przebywające w Świnoujściu okręty do bazowania w dużych odległościach od siebie w wielu zakamarkach portu. Do takich celów jako pomocnicze kotwicowisko wykorzystywano wody Kanału Piastowskiego (Kaiserfahrt). Okręty ustawione były tam dziobem ku wodom Zatoki, aby w razie spodziewanego nalotu szybko opuścić wąskie kanały portowe. Brzegi kanału były pokryte gęsta siecią transzei umożliwiających ochronę zbędnej załogi okrętowej podczas nalotu. W 1945 r. na tymże kanale cumowały jednostki Kampfgruppe 2, a u jego północnego wylotu spoczął na dnie ciężki krążownik Lützow. U wlotu do Kanału Mielińskiego (Mellinkanal), niedaleko obecnej przystani promowej zbudowano 5 dużych metalowo-betonowych dalb, oddalone od grzęsistego brzegu na odległość kilku metrów zapewniały bezpieczne kotwiczenie przy nich jednostek i zapewniały szybkie połączenie z lądem za pomocą specjalnych pomostów.

Składnice amunicyjno-materiałowe i zaplecze stoczniowe

Obiekty te funkcjonowały w ramach systemu MAUREB (Marineausrustungs-und Reparaturbetrieb) czyli zakładów naprawczo-zaopatrzeniowych marynarki. Oddział był podporządkowany stoczni marynarki (Kriegsmarinewerft Kiel) w Kilonii3.

Zbrojownia Mulnik

Cały obszar pomiędzy basenem południowym a Mulnikiem został zaadaptowany na zaplecze materiałowo-techniczne dla potrzeb marynarki. Pierwsze prace ruszyły już w 1935 roku, a cały kompleks został oddany do użytku w 1938 r., jednakże prace budowlane nad nowymi obiektami trwały aż do 1944 roku. Cały obszar został pokryty gęsta siecią torów kolejki normalno i wąskotorowej łączącej wszystkie obiekty i nabrzeża. Na tym rozległym terenie powstała duża składnica amunicyjna przechowująca i wytwarzająca sprzęt wojenny. Zlokalizowano tam montownię min, torped i bomb głębinowych, hale remontowe dla uzbrojenia okrętowego, podziemne zbiorniki paliwowe oraz wiele pomocniczych obiektów. Obronę przeciwlotnicza stanowiły pojedyncze stanowiska działek oraz pobliska bateria Mielin.

Po wybudowaniu składnicy postanowiono wykorzystać wody pobliskiego Mulnika (Heidefahrt) jako baza dla niewielkich jednostek pływających. W 1939 r. ruszyły prace hydrotechniczne mające na celu pogłębienie basenu z 1,5 do 3 metrów oraz budowę nadbrzeża. Rezultatem tych prac było wybudowanie, od strony składnicy, 500 metrowego nabrzeża wyposażonego w slip służący do wciągania małych jednostek lub wodnosamolotów na lad. Nad brzegiem znajdowało się torowisko dużego dźwigu oraz przemyślany system torowisk i obrotnic kolejowych.

Od strony Kanału Mielińskiego zbudowano 150 metrowej długości, wysokie, nabrzeże służące do zaopatrywania większych jednostek w amunicję i paliwo. Obok znajdowała się baza paliwowa, która składała się z 300 metrowego nabrzeża i wysokiego betonowego pirsu. W jej rejonie znajdowały się pomocnicze, podziemne zbiorniki paliwowe, które były uzupełniane z magazynów koło Basenu Południowego.

Mapa przedstawiająca bazę morską w Świnoujściu.

 

Zbrojownia Ognica

Na wyspie Wolin niedaleko Ognicy (Werder) w okresie wojennym zbudowano ukryta w gęstym lesie zbrojownię. Jej zadaniem było magazynowanie wszelkiego rodzaju amunicji dla marynarki wojennej i garnizonu twierdzy. Obiekty magazynowe rozciągały się od kompleksu baterii "Goeben" aż do Ognicy. Zaopatrzenie garnizonu i floty odbywało się siecią kolejową lub poprzez załadunek sprzętu na barki dzięki dwom (4?) drewnianym pirsom zbudowanym na Starej Świnie.

Obok dzisiejszej stoczni remontowej znajdował się także kompleks hal produkcyjnych, w których odbywał się montaż torped okrętowych.

Pozostałe zbrojownie

Trzecia zbrojownia znajdowała się na południe od Świnoujścia niedaleko Zalewu Szczecińskiego na Wyspie Uznam. Była ona połączona z portem kolejką wąskotorową. Obecnie jej tereny są niedostępne. Kolejna położona była w odległości kilkunastu kilometrów od portu w miejscowości Stolpe na Wyspie Uznam. Połączona była torowiskami z miastem oraz z pobliskim zalewem gdzie zbudowano małą przystań dla barek transportowych.

--------------------

1za M. Whitley Deutsche Seestreitkräfte 1939-1945 - Einsatz im Kustenvorfeld oraz za H. Barkmann, Die Hilfsbegleitschiffe der Deutschen Schnellbootwaffe im Zweiten Weltkrieg.

2za D. Jung, B. Wenzel, A. Abendroth Die Schiffe und BOOT der deutschen Seeflieger 1912-1976, Stuttgart 1977.

3za S. Breyer Kriegsmarinealltag 1933-45 Werften, Arsenale, Basen, Liegehüfen.


Magazyny paliwowe

  • duże magazyny w rejonie Basenu Południowego
  • duże zbiorniki w rejonie dzisiejszej Bazy Paliwowej (Warszów {Ostswine})
  • duża liczba mniejszych zbiorników w rejonie bazy paliwowej wybudowane w okresie 1943/44.

Stocznia Ernst Burmester Schiffswerft KG Swinemunde

Stocznia Burmester Werft była przed wojną dużym zakładem szkutniczym świadczącym usługi dla floty rybackiej i żeglarstwa jachtowego. Po wcieleniu w system MAUREB rozpoczęła produkcją kutrów trałowych oraz KFK. W czasie wojny powiększyła się o tzw. dok i kompleks przemysłowy Mowenhaken (Czajczyn).

Duże zapotrzebowanie na małe kutry wielozadaniowe (KFK) wymusiło podjęcie decyzji o budowie kompleksu stoczniowego specjalizującego się tylko w tego typu produkcji (KFK Werft). Wiosną 1942 r. rozpoczęto prace w Mowenhaken nad obiektami potowymi i stoczniowymi. Zakład stał się największym przedsiębiorstwem w Świnoujściu oraz jednym z głównych ośrodków przemysłowych produkujących kutry KFK. Powstały w niej kutry o numerach 138-237, 243-411, 462-561, 613-6364. 12 marca 1945 obiekty stoczni zostały całkowicie zniszczone podczas nalotu alianckich bombowców.

W stoczni odbywała się także produkcja kutrów trałowych w ramach Räumboot--Werft stoczni Burmestera. Prace nad nimi prowadzono w tzw. doku na Warszowie. Po wojnie basen został zasypany jako nabrzeże Świnoportu.

Widok powojenny z przystani paliwowej na nabrzeże zaopatrzeniowe. Na widocznej wieży budynku znajdowało się stanowisko przeciwlotniczych "Vierlingów". / Zdjęcie: fot. Przemysław Federowicz

Stocznia miejska - Bauhafen (Basen Północny

Od momentu swego powstania w 1890 r. obiekty stoczni oraz jej basen przeszły wiele przeobrażeń, jednakże zadania jej stawiane pozostawały niezmienne. Od początku stocznia jako duży zakład przemysłowy związana była z ciągłym rozwojem portu. Tutaj dokonywano wszelkich napraw i remontów pływającego taboru portowego. W okresie II w. ś. stocznia w dalszym ciągu realizowała swoje zadania, lecz jej priorytetowe cele związane były z marynarką wojenną. Zewnętrzne nabrzeża od początku XX wieku służyły jako baza dla dużych okrętów. Zabezpieczeniem ich był rząd podwójnych sieci przeciwtorpedowych5.

Baterie zaporowe, przeciwlotnicze i nadbrzeżne oraz szkoły marynarki

Po zakończeniu I wojny światowej twierdza w Świnoujściu posiadała 9 rożnego kalibru baterii nadbrzeżnych. W 1920 r. został sformowany 3 Oddział Artylerii Marynarki (III. Marine-Artillerie-Abteilung) podporządkowany dowódcy twierdzy (Festungkommandant), który od tej pory zajmował się obrona artyleryjska bazy. W styczniu 1927 r. na obszarze Świnoujścia funkcjonowało sześć baterii nadbrzeżnych:

  • Westbatterie 4 x 150 mm
  • Plantagenbatterie 4 x 210 mm
  • Strandbatterie 4 x 150 mm
  • Hafenbatterie 4 x 150 mm
  • Ostbatterie 4 x 150 mm6
  • Forstbatterie 6 x 210mm6

W połowie lat trzydziestych rozpoczęto projektowanie nowych baterii nadbrzeżnych mających zapewnić ochronę rozwijającemu się portowi wojennemu. III. M. A. A został rozwiązany 26 sierpnia 1939 roku, a w jego miejscu powstały (26 sierpnia 1939) r.: 3 Rezerwowy Oddział Artylerii (3. Ersatz-Artillerie-Abteilung), Marine-Artillerie-Abteilung 123, Marine-Flak-Abteilung 223 oraz 233. Oddziały te zostały podporządkowane dowódcy obrony Pomorza (Küstenbefehlshaber Pommern).

Baterie plot (Flakbatterie)

Według wytycznych baterie plot były umieszczane w głębi lądu. Standardowo każda z nich posiadała 4 działobitnie dla dział 88 mm (później 105 mm S. K. C/32) oraz 2 stanowiska dla artylerii osłonowej 20 mm Flak C/30 (później 4 x 20 Vierling C/38). Baterie posiadały główne oraz zapasowe stanowiska kierowania ogniem z dalmierzami o bazie 4 metrów. Pod koniec wojny przy bateriach wybudowano polowe stanowiska dla dział 105 i 20 mm, a także przystosowano je do obrony lądowej budując transzeje, stanowiska dla moździerzy i karabinów maszynowych. Baterie plot były obsadzane przez kadetów z Marine-Flak-Abteilung 713.

  • bateria plot Mielin (8. Batterie)
  • bateria plot nad zalewem (?. Batterie)
  • bateria plot Kamminke (2. Batterie)
  • bateria plot nad Kanałem Piastowskim (nieukończona)
  • bateria plot Przytor (Pritter) (5. Batterie ale M. F. A. 233).

Baterie zaporowe (Sperrbatterie)

Były budowane w pasie nadmorskich wydm skąd miały doskonały wgląd na redę portu. Stawiano im dwa zasadnicze zadania: obronę podejść do portu i wybrzeża przez wrogie okręty oraz ochronę portu przed wrogim lotnictwem. Każda z baterii posiadała standardowo cztery obiekty bojowe dla dział 105 lub 128 mm. Kierowanie ogniem odbywało się ze stanowiska dowodzenia posiadającego dalmierze o bazie 6 metrów. Baterie zaporowe były obsadzane przez kadetów z Marine-Flak-Abteilung 233.

  • bateria zaporowa AwinoujEcie (1. Batterie)
  • bateria zaporowa przy obecnej granicy (2. Batterie)
  • bateria zaporowa Łunowo 4 x 128 mm (3. Batterie)
  • bateria zaporowa Lubiewo (4. Batterie)
  • bateria zaporowa Warszow (6. Batterie)

Baterie polowe

Baterie polowe były obsadzane przez kadetów z Marine-Flak-Abteilung 711. Składały się z kilku dział osadzonych na betonowych ławach. Pozostałe obiekty pomocnicze były zbudowane z drewna, ziemi i prefabrykatów. Brak dokładnych informacji o ich lokalizacjach. Wiadomo jedynie, że jedna z nich znajdowała się na Wyspie Karsibor, w jej centrum i chroniła kompleks koszarowy marynarki. Można domniemywać że jedna lub kilka znajdowało się w obszarze stoczni Burmester w Czajczynie dla ochrony tamtejszego kompleksu przemysłowego.

Wieża kierowania ogniem baterii "Goeben". / Zdjęcie: zbiory Przemysław Federowicz

Baterie nadbrzeżne

Rozpoczęty, w latach trzydziestych, projekt fortyfikowania przewidywał budowę kilku baterii nadbrzeżnych rożnych kalibrów począwszy od 150 mm do 305 mm. Do tego celu wykorzystano istniejące już obiekty często z XIX wieku. W okresie II wojny w systemie obrony bazy funkcjonowały:

  • Batterie "Goeben" - Bateria została zlokalizowana w lasach pomiędzy miejscowościami Ognica (Werder) i Przytor (Pritter). Pod koniec 1939 r. osiagnęła tymczasową gotowość bojową. Główną jej bronią miały być trzy działa kalibru 305 mm. Jednakże z powodu wielu czynników m.in. niedostatecznego rozwoju dział tegoż kalibru, schrony koszarowo-bojowe przystosowano dla dział S. K. L./45 o kalibrze 280 mm. W 1940 r. działa zostały zdemontowane i przeniesione do Norwegii, gdzie od marca 1941 r. funkcjonowały jako "Batterie Husöen" (1/M. A. A. 507) na Wyspie Tarva.
  • Strandbatterie - "Bateria Plażowa" została zbudowana w latach 1909-1910 na Warszowie (Osternothafen). Pierwotnie posiadała 4 działa S. K. L/40 kalibru 150 mm osadzone na jednolitym schronie bojowym. W okresie II wojny światowej liczbę dział zwiększono do pięciu. Dwa pozostawiono na pierwotnych podstawach, kolejne trzy osadzono na dobudowanych samodzielnych schronach bojowych.
  • Forstbatterie - Została wybudowana w latach 1908-1910 na Warszowie (Ostswine). Była ona bliźniaczka Plantagenbatterie. Prawdopodobnie w latach II wojny światowej nie posiadała uzbrojenia.
  • Batterie "Mars" - Zbudowana została jako pomocnicza, polowa, bateria dla wsparcia działań Plantagenbatterie. Znajdowała się przy obecnej granicy państwowej. Prawdopodobnie w okresie II wojny nie uzbrojona (?).
  • Batterie "Vineta" - Bliźniaczka baterii "Mars". Współdziałała z baterią "Forst". Jej obiekty znajdują się w lasach na północ od Przytoru. Prawdopodobnie nie posiadała podczas II wojny uzbrojenia8.
Salwa baterii "Yorck" z okresu I wojny światowej. Bateria uzbrojona
była wówczas w 4 działa kal. 170 mm. / Zdjęcie: zbiory Przemysław Federowicz

Szkolny odział artylerii nadbrzeżnej (Kustenartillerie-Lehrabteilung)9

Oddział zajmował się szkoleniem personelu dla oddziałów artylerii marynarki (Marine Artillerie Abteilung). W trzech grupach szkolnych kadeci przechodzili przeszkolenie zgodnie z odpowiednią specjalnością.

    • Plantagenbatterie (1. Lehrgruppe) - Została zbudowana w latach 1908-1911 w parku zdrojowym w Świnoujściu. Pierwotnym uzbrojeniem było 6 moździerzy 210 mm. Obiekty baterii, w okresie międzywojennym, zostały poddane gruntownej modernizacji i przystosowane dla dział kalibru 210 mm. Pod koniec wojny baterię uzbrojono w 3 działa 203 mm na pojedynczych lawetach.
    • Batterie Henningen (2. Lehrgruppe) - Obiekty baterii zostały wybudowane pod koniec wojny, prawdopodobnie w 1944 roku, na świnoujskich wydmach. Pierwotnie funkcjonowała jako półbateria, posiadając dwa schrony bojowe z działami 150 mm. Później otrzymała kolejne dwa stanowiska bojowe. W skład kompleksu wchodziło także stanowisko kierowania ogniem, stanowisko reflektora oraz schrony amunicyjne.
    • Westbatterie (3. Lehrgruppe) - Bateria została zlokalizowana w starym forcie artyleryjskim z XIX w. (1848 r.) zlokalizowanym obok obecnego Basenu Północnego. W okresie II wojny światowej na jego terenie zbudowano 5 działobitni pod działa kalibru 150 mm. Do kierowania ogniem służyły dwa dalmierze umieszczone na pięciokondygnacyjnym obiekcie bojowo-szkoleniowym. Obok niego zlokalizowano metalowa wieżę służącą jako podstawa pod jedna ze stacji radiolokacyjnych.
    • Oddział radiolokacji (Funkmeß) - Zlokalizowany został na zachód od ujścia Świny. Jego celem było szkolenie kadetów w obsłudze stacji radiolokacyjnych dla baterii nadbrzeżnych.

--------------------

4za H. Danner, Kriegsfischkutter KFK, Hamburg 2001.

5za G. Hahn, Deutsche Netzleger, i S. Breyerem Kriegsmarine Alltag 1933-1945 Werfen, Arsenale, Basen, Liegehafen.

6Obecnie nie zachowały się po nich żadne ślady.

7Uzupełnieniem obrony portu był zdobyczny przez Niemców francuski pociąg pancerny. Posiadał 4 działa 194 mm. Jego miejscem stacjonowania była bocznica kolejowa w rejonie baterii "Goeben". Brak informacji jakoby jego działa były wykorzystywane przez artylerzystów marynarki jak i oddziały lądowe. Po wojnie zdobyczny polski, służył w PMW.

8Niektóre źródła podają informację jakoby bateria posiadała działa 150 mm. Jednakże brak informacji archiwalnych mogących potwierdzić tę tezę.

9Czwarty oddział artylerii nadbrzeżnej 4. Lehrgruppe został zlokalizowany w Althagen w celu obrony cieśniny Gedser. Posiadał 4 działa 170 mm.


Marine Flakschule

We wrześniu 1941 w Świnoujściu powstała Szkoła Przeciwlotnicza Marynarki (Marine Flakschule I). Składała się z 7 oddziałów szkolnych. W październiku 1943 r. przeformowana została w 8 oddzielnych szkół podporządkowanych Dowództwu Morskiej Obrony Plot i Szkoły Artylerii Nadbrzeżnej (HK Flak - Hoherer Kommandeur der Marine Flugabwehr und der Kustenartillerieschule).

  • Marine Flakschule I (Swinemunde)10 - Szkoliła kadetów w obsłudze dział przeciwlotniczych na okrętach marynarki m.in. na okręcie szkoleniowym Mars.
  • Marine Flakschule III (Misdroy-Międzyzdroje/Janogrod) - Szkoliła w obsłudze lekkich działek przeciwlotniczych lądowych i okrętowych.
  • Marine Flakschule IV (Neuendorf na Wyspie Uznam) - Szkoliła kadetów w urządzeniach nasłuchowych m.in. w generatorach nasłuchu "Horch".
  • Marine Flakschule V (Swinemunde) - Szkolenie w obsłudze stacji radiolokacyjnych.
  • Marine Flakschule VI (Uckeritz) - Od października 1944 funkcjonowała w Uckeritz na Wyspie Uznam. Zajmowała się szkoleniem technicznym personelu artylerii przeciwlotniczej.
  • Marine Flakschule VII (Swinemunde) - Szkoliła w obsłudze dział pokładowych przyszłe załogi okrętów podwodnych.
  • Marine Flakschule VIII (Zempin - wyspa Uznam) - Szkoliła obsługę ciężkich lądowych dział przeciwlotniczych (88, 105 i 128 mm).
Oryginalna mapa z zaznaczonymi lokalizacjami i zasięgiem budowanych
baterii przeciwlotniczych wokół Świnoujścia. / Zdjęcie: zbiory Przemysław Federowicz

Stacje radiolokacyjne

Wchodziły one zarówno w skład obrony przeciwlotniczej bazy jak i w system szkolenia operatorów i personelu technicznego. Obsługę stacji radiolokacyjnych stanowił wyspecjalizowany personel marynarki m.in. z Oddziału Namierzania "Pomorze" (Marinepeilabteilung Pommern) oraz oddziały Luftwaffe. Poza wymienionymi poniżej o środkami radiolokacyjnymi11, istniały także dwa oddziały obsługiwane przez personel Luftwaffe (w całości?). Pierwszy zlokalizowany na wyspie Uznam w rejonie miejscowości Heringsdorf oraz drugi na wydmach Świnoujścia (pomiędzy baterią "Henningen" a bateria zaporowa)12.

  • Ośrodek szkolny radiolokacji - Został zlokalizowany koło obecnej granicy polsko-niemieckiej. Składał się z dużego hangaru oraz z placu manewrowego dla radarów i stacji nasłuchowych. Szkolono tutaj operatorów stacji radiolokacyjnych dla baterii nadbrzeżnych z Marine Flakschule V.
  • Stacja radiolokacyjna - Została zlokalizowana na Warszowie w pobliżu baterii nadbrzeżnej. Funkcjonowała ona na betonowej wieży w składzie kompleksu tamtejszej baterii zaporowej. Prawdopodobnym wyposażeniem był radar "Wurzburg-Nora".
  • Stacja radiolokacyjna - Została umieszczona na metalowej wieży w Forcie Zachodnim (Westbatterie) przy obiekcie kierowania ogniem tamtejszej baterii nadbrzeżnej. Prawdopodobnie była ona typu Freya i służyła jako wsparcie dla tamtejszych baterii zaporowych.
  • Stacja radiolokacyjna - Radar typu "Freya" (FuMG 401 A "Freya-Lz"?). został umieszczony na szczycie Fortu Engelsburg (Fort Anioła). Służył w składzie tamtejszych baterii przeciwlotniczych.

Punkty obserwacyjne i łączności

Obiekty te były włączone w skład obrony przeciwlotniczej i nadbrzeżnej bazy. Obsługiwane były przez marynarzy z 3 Oddziału Obserwacji Powietrznej (3. Marineflugmeldeabteilung).

  • duży ośrodek łączności (lub pomocnicze stanowisko dowodzenia obrona plot)
  • punkt obserwacji zatoki w niewykorzystanym punkcie kierowania ogniem baterii "Goeben"
  • punkt obserwacji wejścia do portu (zachód)
  • punkt obserwacji wejścia do portu (wschód)
  • punkt obserwacji w dawnym stanowisku kierowania ogniem baterii "Vineta".

Podsumowanie

Port w Świnoujściu zawsze był uznawany za jeden z ważniejszych w tej części Morza Bałtyckiego. Największe znaczenie miał jednak w okresie II wojny światowej, kiedy to stał się dużym ośrodkiem szkoleniowym i stoczniowym marynarki niemieckiej. To tutaj szkolili się artylerzyści baterii lądowych, dział przeciwlotniczych, personel stacji radiolokacyjnych czy załogi okrętowe. W miejscowych stoczniach remontowano i budowano rożnego rodzaju okręty. Baza posiadała ogromne magazyny paliwowe i amunicyjne. W nich znajdowały się jedne z większych niemieckich składów min morskich. To stad miny wędrowały do Norwegii czy do Zatoki Fińskiej. Podobna rolę port pełnił w okresie powojennym, gdzie wówczas stacjonowała flota Układu Warszawskiego. Obecnie jego ranga zmalała, lecz w dalszym ciągu pełni funkcję portu wojennego tym razem Polskiej Marynarki Wojennej.

Artykuł jest dedykowany Piotrowi Laskowskiemu, dzięki któremu wszystko się zaczęło.

Przemysław Fedorowicz

Podstawowa bibliografia

Laskowski P., Wroński A. Świnoujskie Fortyfikacje, Świnoujście 1999.

Laskowski P. Niemieckie tajne bronie na wyspach Wolin i Uznam, Świnoujście 1999.

Perzyk B. Baterie plot niemieckiej MW 1937-1945, "Archeologia Wojskowa" nr 5,6.

Wein S., Wein F. Die 28 cm Batterie Goeben-Husoen, "Fortifikation" 13/1999.

Wein F. Seefestung Swinemunde. Murawski E. Die Eroberung Pommerns durch die Rote Armee, Boppard 1969.

Muller W. Schiffsschicksale Ostsee 1945, Hamburg 1996.

Muller W., Kramer R. Gesunken und verschollen, Hamburg 1993.

Dodatkowo wykorzystano dokumenty archiwalne i plany inwentaryzacyjne z archiwów Piotra Laskowskiego i autora, cykl artykułów Piotra Laskowskiego w lokalnej prasie na temat rozwoju portu i miejskich fortyfikacji, informacje zebrane podczas prac terenowych przez autora oraz informacje zawarte w korespondencji z wieloma osobami z branży militarnej.

--------------------

10Marine Flakschule II została zlokalizowana w Dax we Francji.

11Prawdopodobnym jest także istnienie stacji "Wurzburg" przy węźle łączności, jednakże brak dokładniejszych danych na ten temat.

12Pierwszy był obsługiwany przez 32. mittlere Flugmelde Leit-Komp (z IV./Luftnachrichten Regiment 221) i posiadał kryptonim "Schnepfe". Drugi ośrodek posiadał system radiolokacyjny "Mannheim-Riese" lub kombinację stacji "Wurzburg-Riese" i "Kulmbach". Kompleks składał się z dwóch radarów umieszczonych na betonowych podstawach, stacji sterowania Bayern oraz obiektów pomocniczych. Obsługę stanowiła 4. mittl. Flugm. Leit-Komp (z Ln-Flugmelde-Abteilung). Kompleks posiadał kryptonim "Java II".

Dodaj komentarz


Kod antyspamowy


Odśwież