A+ A A-
  • Kategoria: II WŚ
  • Odsłony: 11394

Strategiczne położenie ujścia Świny do morza zauważono już we wczesnym średniowieczu. Niewielkie fortyfikacje obronne wznosili tutaj Słowianie, później Szwedzi i Prusacy. Od 1747 r. Świnoujście zaczęło funkcjonować jako port morski. W 1918 r. rozpoczęto zakrojone na szeroką skalę prace budowlane obejmujące zabezpieczenie portu kamiennymi falochronami oraz umocnienie nabrzeży kanału portowego. Blokada portu, przeprowadzona w 1848 r. przez flotę duńską, przełamana zwycięską bitwą morską przez flotę Królestwa Prus koło półwyspu Jasmund na Rugii, stała się faktycznie momentem początkowym w przekształceniu portu w twierdzę i bazę marynarki.

Artykuł zamieszczony dzięki uprzejmości czasopisma Okręty Wojenne

Pruska flota wojenna na stałe zaczęła stacjonować w świnoujskim porcie od 1863 roku. W latach 1848-1881 rozpoczęto trwającą etapami budowę fortyfikacji, chroniących port i cumujące w nim okręty. Do wybuchu I w.ś. port świnoujski urósł do rangi jednej z największych baz marynarki wojennej na Bałtyku oraz sporego garnizonu lądowego. W tutejszych basenach cumowały największe jednostki pływające ówczesnej floty Morza Bałtyckiego, dowodzone przez wielkiego admirała Henryka Pruskiego oraz okręty zespołu bojowego kontradm. Behringa. Forty i obiekty garnizonu obsadzone zostały lądowymi oddziałami marynarzy i jednostkami artylerii lądowej. Pierwszy raz pojawiły się wówczas w obrębie twierdzy ufortyfikowane baterie ciężkiej artylerii nadbrzeżnej oraz stanowiska ogniowe artylerii przeciwlotniczej.

Krążownik lekki Königsberg w bazie Świnoujście. / Zdjęcie: zbiory Jarosław Malinowski

Przegrana wojna spowodowała chwilowy upadek znaczenia twierdzy. Szczątkowa Reichsmarine i nieliczne oddziały lądowe Reichswehry, pozbawione dodatkowo na mocy Traktatu Wersalskiego ciężkiej artylerii, egzystowały w Świnoujściu zaledwie od początku lat trzydziestych. Koniunktura na zbrojenia i odbudowa potęgi militarnej nastąpiła dopiero po przejściu władzy w Niemczech przez Hitlera. Utworzona w 1935 r. Kriegsmarine rozbudowała twierdzę do rozmiarów największego portu wojennego na Bałtyku oraz ogromnego arsenału i bazy technicznej marynarki.

Podczas II wojny Światowej baza Krigsmarine w Swinemünde pełniła rolę bardzo ważnego ogniwa w systemie bałtyckich garnizonów marynarki. Zabezpieczała bowiem działalność niemieckiej floty oraz stanowiła istotne zaplecze szkoleniowe, naukowo-badawcze i stoczniowe.

Dowództwa

W kwietniu 1921 r. powstał urząd Komendanta Świnoujścia (Kommandant von Swinemunde), od 1934 istniejący pod nazwa Komendanta Umocnień Pomorza (Kommandant der Befestigungen der Pommerschen Kuste) i od sierpnia 1939 r. jako Dowództwo Obszaru Nadmorskiego Pomorze (Kustenbefehlshaber Pommern). Jednostki te były podporządkowane Wyższemu Dowództwu Marynarki Wschód (Marine-Oberkommando Ost).

Kustenbefehlshaber Pommern:

  • Kapitan zur See Thiele 03.1939-10.1939
  • Konteradmiral Schenk 01.1940-03.1940
  • Konteradmiral Krafft 03.1940-06.1940
  • Konteradmiral v. Bredow 06.1940-03.1943
  • Konteradmiral Mahrholz 04.1940-05.1941
  • Konteradmiral Lietzmann 03.1943-09.1943

Sztab Dowodcy Obszaru korzystał m.in. z hotelu "Zum Wallfisch" (obecny "Energetyk"), z obiektu sztabowego na obecnym Wybrzeżu Władys?awa IV oraz obiektu sztabowego koło Ahlbeck (Niemcy). We wrześniu 1943 r. Kustenbefehlshaber Pommern zostało wcielone w kompetencje Dowództwa Zachodniego i Wschodniego Bałtyku (Kustenbefehlshaber der Westlichen und Ostlichen Ostsee).

Dowództwo obrony przeciwlotniczej bazy (Flugabwehrkommando) znajdowało się w XIX-wiecznym Forcie Engelsburg (koło Basenu Północnego) skąd koordynowano pracę stacji radiolokacyjnych i baterii przeciwlotniczych.

Główne bazy Kriegsmarine

W obrębie ujścia Świny (Swine) i Kanału Piastowskiego (Kaiserfahrt), Krigsmarine zbudowała kilka baz przeznaczonych dla rożnych formacji morskich. Osobno stacjonowały szkolne flotylle, flotylle bojowe oraz poszczególne rodzaje sił morskich.

Baza niszczycieli i torpedowców

Została zlokalizowana na wschodnim brzegu Świny, niedaleko jej ujścia do Zatoki. W kierunku północnym granica bazy był basen Osternothafen (obecny Basen Trymerski). Załogi okrętów mieszkały w koszarach Ostbaracke. Baza posiadała własne magazyny paliwowe i magazynowe. Przed wojną znajdował się tutaj sztab dowódcy sił torpedowych (Fuhrer der Torpedoboote), wraz z okrętami 1, 3 i 5 dywizjonu niszczycieli (Zerstörerdivision), 5 Torpedobootsdivision i tendrem Jagd. W czasie wojny nabrzeża były w dalszym ciągu wykorzystywane przez jednostki torpedowe oraz trałowce i inne okręty Kriegsmarine. Personel wchodził w skład oddziału Zerstorer und Torpedostammabteilung (od 1 stycznia 1944). W pobliskim Basenie Trymerskim cumowały małe kutry wyposażone w tzw. fumatory służące do zadymiania portu w czasie nalotu.

Siedziba Dowództwa w hotelu "Zum Wallfisch", widoczny dobudowany punkt
obserwacyjny na jego dachu. / Zdjęcie: zbiory Przemysław Federowicz

Nabrzeża płw. Kosa I płw. Zieliny

Wygląd dzisiejszych półwyspów Kosa i Zieliny przez ostatnie 100 lat ulegał ciągłym przeobrażeniom. Na początku XX wieku istniały tutaj dwie wyspy Grüne Flache i Eichstaden. Znajdowały się na nich liczne przystanie, jachtkluby, zakłady szkutnicze itp. Na zewnętrznej stronie wyspy Eichstaden zbudowano 10 pomostów, do których już od początku wieku cumowały duże okręty. W latach trzydziestych w rejonie dzisiejszego basenu południowego powstała duża baza cywilnych wodnosamolotów wraz z hangarem lotniczym i obiektami pomocniczymi. Pod koniec lat trzydziestych w skutek fortyfikowania Festung Swinemünde tereny wysp zostały przejęte przez marynarkę wojenna. Zostało wybudowane połączenie obu wysp z wyspą Uznam. Na półwyspach wybudowano liczne obiekty bazy morskiej, takie jak koszary, węzły łączności, schrony, torowiska itd. Od 1944 (?) roku przy nabrzeżu Eichstaden cumował hulk mieszkalny, dla kadetów marynarki Cordillera zatopiony podczas nalotu 12 marca 1945 roku.

Budowę obiektów dla szkolnej flotylli kutrów torpedowych rozpoczęto na przełomie 1940/41 r. Znajdowały się one na Półwyspie Eichstaden przy basenie południowym, gdzie cumowały kutry torpedowe. W bazie stacjonowały (cumowały po zewnętrznej stronie płw. Eichstaden) m.in. okręty bazy Tsingtau, Tanga, Carl Peters, Adolf Luderitz, Hermann von Wissmann, oraz jednostki mieszkalne Estonia i Sofia1. Baza funkcjonowała do 1944 r., kiedy to przeniesiono ja na wyspę Karsibor (Kaseburg).

1 stycznia 1936 r. rozpoczęto budowę bazy wodnosamolotow2 w oparciu o Basen Południowy i obiekty cywilnej Lufthansy. Głównym jej obiektem był duży hangar wodnosamolotów, który można podziwiać do dziś. Znajdował się tutaj Centrala Morskiego Ratownictwa (Seenotzentrale Ost) stworzona wraz z innymi centralami 30 sierpnia 1939 r. Podporządkowane jej były oddziały w Holtenau, Bug (Rugia), Nest (UnieEcie nad jeziorem Jamno) i Pillau (Piława). Pod koniec wojny stacjonowały tutaj jednostki lotnicze i morskie Seenotflottille 81 porucznika von Aswegena.

Baza Kaseburg

Baza U-bootów i promów AFP powstała w miejscu starej przystani promowej Uznam-Karsibor istniejącej tutaj od 1881 roku. Po przejęciu terenów przystani w 1942 r. marynarka gruntownie przebudowała je sytuując wejście do basenu od strony Starej Świny. Od tamtej pory przystań spełniała rolę bazy dla okrętów szkolnych i pomocniczych. Cumowały tutaj m.in. U-booty z 4 szkolnej flotylli ze Szczecina, kutry KFK z KFK-Schulflottille oraz szkolne S-booty. W 1945 roku stacjonowały tutaj promy artyleryjskie AFP z 8 flotylli.

W 1944 ukończono na wyspie Karsibor kompleks koszarowy dla kadetów marynarki (Schnellboot-Lehr-Division). Szkolili się praktycznie na kutrach torpedowych oraz kutrach KFK. Baza korzystała z nabrzeży basenu bazy U-bootów, a także ze specjalnie wybudowanych dla niej drewnianych pomostów na Starej Świnie.

Okręty podwodne flotylli "Weddigen" wraz z okrętem-bazą Saar i lekkim krążownikiem Nürnberg
przy obecnym Wybrzeżu Władysława IV w Świnoujściu. / Zdjęcie: zbiory Przemysław Federowicz

Pomocnicze kotwicowiska

Częste naloty zarówno aliantów zachodnich jak i lotnictwa radzieckiego zmusiły przebywające w Świnoujściu okręty do bazowania w dużych odległościach od siebie w wielu zakamarkach portu. Do takich celów jako pomocnicze kotwicowisko wykorzystywano wody Kanału Piastowskiego (Kaiserfahrt). Okręty ustawione były tam dziobem ku wodom Zatoki, aby w razie spodziewanego nalotu szybko opuścić wąskie kanały portowe. Brzegi kanału były pokryte gęsta siecią transzei umożliwiających ochronę zbędnej załogi okrętowej podczas nalotu. W 1945 r. na tymże kanale cumowały jednostki Kampfgruppe 2, a u jego północnego wylotu spoczął na dnie ciężki krążownik Lützow. U wlotu do Kanału Mielińskiego (Mellinkanal), niedaleko obecnej przystani promowej zbudowano 5 dużych metalowo-betonowych dalb, oddalone od grzęsistego brzegu na odległość kilku metrów zapewniały bezpieczne kotwiczenie przy nich jednostek i zapewniały szybkie połączenie z lądem za pomocą specjalnych pomostów.

Składnice amunicyjno-materiałowe i zaplecze stoczniowe

Obiekty te funkcjonowały w ramach systemu MAUREB (Marineausrustungs-und Reparaturbetrieb) czyli zakładów naprawczo-zaopatrzeniowych marynarki. Oddział był podporządkowany stoczni marynarki (Kriegsmarinewerft Kiel) w Kilonii3.

Zbrojownia Mulnik

Cały obszar pomiędzy basenem południowym a Mulnikiem został zaadaptowany na zaplecze materiałowo-techniczne dla potrzeb marynarki. Pierwsze prace ruszyły już w 1935 roku, a cały kompleks został oddany do użytku w 1938 r., jednakże prace budowlane nad nowymi obiektami trwały aż do 1944 roku. Cały obszar został pokryty gęsta siecią torów kolejki normalno i wąskotorowej łączącej wszystkie obiekty i nabrzeża. Na tym rozległym terenie powstała duża składnica amunicyjna przechowująca i wytwarzająca sprzęt wojenny. Zlokalizowano tam montownię min, torped i bomb głębinowych, hale remontowe dla uzbrojenia okrętowego, podziemne zbiorniki paliwowe oraz wiele pomocniczych obiektów. Obronę przeciwlotnicza stanowiły pojedyncze stanowiska działek oraz pobliska bateria Mielin.

Po wybudowaniu składnicy postanowiono wykorzystać wody pobliskiego Mulnika (Heidefahrt) jako baza dla niewielkich jednostek pływających. W 1939 r. ruszyły prace hydrotechniczne mające na celu pogłębienie basenu z 1,5 do 3 metrów oraz budowę nadbrzeża. Rezultatem tych prac było wybudowanie, od strony składnicy, 500 metrowego nabrzeża wyposażonego w slip służący do wciągania małych jednostek lub wodnosamolotów na lad. Nad brzegiem znajdowało się torowisko dużego dźwigu oraz przemyślany system torowisk i obrotnic kolejowych.

Od strony Kanału Mielińskiego zbudowano 150 metrowej długości, wysokie, nabrzeże służące do zaopatrywania większych jednostek w amunicję i paliwo. Obok znajdowała się baza paliwowa, która składała się z 300 metrowego nabrzeża i wysokiego betonowego pirsu. W jej rejonie znajdowały się pomocnicze, podziemne zbiorniki paliwowe, które były uzupełniane z magazynów koło Basenu Południowego.

Mapa przedstawiająca bazę morską w Świnoujściu.

 

Zbrojownia Ognica

Na wyspie Wolin niedaleko Ognicy (Werder) w okresie wojennym zbudowano ukryta w gęstym lesie zbrojownię. Jej zadaniem było magazynowanie wszelkiego rodzaju amunicji dla marynarki wojennej i garnizonu twierdzy. Obiekty magazynowe rozciągały się od kompleksu baterii "Goeben" aż do Ognicy. Zaopatrzenie garnizonu i floty odbywało się siecią kolejową lub poprzez załadunek sprzętu na barki dzięki dwom (4?) drewnianym pirsom zbudowanym na Starej Świnie.

Obok dzisiejszej stoczni remontowej znajdował się także kompleks hal produkcyjnych, w których odbywał się montaż torped okrętowych.

Pozostałe zbrojownie

Trzecia zbrojownia znajdowała się na południe od Świnoujścia niedaleko Zalewu Szczecińskiego na Wyspie Uznam. Była ona połączona z portem kolejką wąskotorową. Obecnie jej tereny są niedostępne. Kolejna położona była w odległości kilkunastu kilometrów od portu w miejscowości Stolpe na Wyspie Uznam. Połączona była torowiskami z miastem oraz z pobliskim zalewem gdzie zbudowano małą przystań dla barek transportowych.

--------------------

1za M. Whitley Deutsche Seestreitkräfte 1939-1945 - Einsatz im Kustenvorfeld oraz za H. Barkmann, Die Hilfsbegleitschiffe der Deutschen Schnellbootwaffe im Zweiten Weltkrieg.

2za D. Jung, B. Wenzel, A. Abendroth Die Schiffe und BOOT der deutschen Seeflieger 1912-1976, Stuttgart 1977.

3za S. Breyer Kriegsmarinealltag 1933-45 Werften, Arsenale, Basen, Liegehüfen.

Dodaj komentarz


Kod antyspamowy


Odśwież